Hoạt động buôn lậu thuốc lá đang dịch chuyển mạnh từ phương thức truyền thống sang các kênh giao dịch ẩn danh trên không gian mạng, chia cắt chuỗi cung ứng thành nhiều mắt xích độc lập. Thực tế này đòi hỏi cơ quan quản lý không chỉ phải thay đổi phương thức đấu tranh dựa trên dữ liệu số mà còn cần đánh giá kỹ lưỡng các chính sách mới để tránh vô tình tạo thêm kẽ hở cho thị trường 'ngầm' phát triển.
Vi phạm tinh vi và rào cản trong công tác đấu tranh
Nếu trước đây thuốc lá lậu thường được bày bán công khai hoặc cất giấu trực tiếp tại điểm bán, thì nay phương thức này đã thay đổi căn bản. Hàng hóa sau khi thẩm lậu vào nội địa được chia nhỏ, cất giấu tại các kho kín hoặc nhà ở với địa điểm liên tục thay đổi. Việc tìm khách, chốt đơn được thực hiện hoàn toàn qua website, mạng xã hội và các ứng dụng nhắn tin ẩn danh.
Cấu trúc phân phối hiện nay được tách thành nhiều lớp biệt lập bao gồm nguồn hàng, kho chứa, tài khoản giao dịch trực tuyến, đơn vị giao nhận trung gian, thanh toán. Không gian mạng trở thành cầu nối hoàn hảo để người mua, người bán và người vận chuyển không cần lộ diện hay tiếp xúc trực tiếp.
Dù thủ đoạn tinh vi, lực lượng chức năng vẫn liên tiếp triệt phá nhiều đường dây lớn. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Ban Chỉ đạo 389 TP. Hồ Chí Minh đã kiểm tra 129 vụ, phát hiện 97 vụ vi phạm, tạm giữ gần 100.000 bao thuốc lá lậu và thuốc lá điện tử trị giá hơn 2,3 tỷ đồng, khởi tố 25 vụ với 30 bị can. Tại Hà Nội, trong 7 tháng năm 2026, cơ quan chức năng cũng xử lý 96 vụ, khởi tố hình sự 11 vụ với 22 đối tượng.
Hoạt động buôn lậu thuốc lá đang ngày càng diễn ra tinh vi hơn.
Tuy nhiên, số lượng vụ việc bị xử lý chưa phản ánh hết quy mô thực tế do công tác đấu tranh đang vấp phải những rào cản lớn về thẩm quyền và mô hình quản lý. Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phân tích, thủ đoạn vi phạm hiện nay mang tính liên tỉnh, đa nền tảng, nhưng tổ chức lực lượng kiểm tra lại chủ yếu theo địa giới hành chính. Điều này làm đứt gãy khả năng truy vết toàn bộ chuỗi cung ứng.
Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm (Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng) cũng nhấn mạnh, lực lượng trực tiếp bắt giữ thường chỉ xử lý được đối tượng vận chuyển. Do thiếu cơ chế và thẩm quyền điều tra mở rộng, cơ quan chức năng gặp rất nhiều khó khăn trong việc xác minh chủ hàng và những đối tượng tổ chức đường dây phía sau.
Với hoạt động trên không gian mạng, yêu cầu này càng rõ hơn. Một vụ việc có thể đòi hỏi kết nối đồng thời dữ liệu tài khoản, điện thoại, vận đơn, kho hàng, người giao nhận và dòng tiền ở nhiều địa phương. Vì vậy, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đề xuất chuẩn hóa quy trình từ giám sát trên mạng, xác định tài khoản, xác minh người bán đến truy xuất nguồn hàng, địa điểm chứa hàng và vận đơn; đồng thời từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo rủi ro dùng chung.
Tác động chính sách và yêu cầu quản lý toàn chuỗi cung ứng
Bên cạnh bài toán thực thi, những điều chỉnh về chính sách cũng đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác kiểm soát thị trường. Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày sản phẩm dưới mọi hình thức nhằm giảm tiếp xúc và hành vi hút thuốc. Tuy nhiên, dưới góc nhìn chống buôn lậu, quy định này cần được đánh giá thận trọng.
Tại Hội thảo Hộ kinh doanh & Động lực tăng trưởng do VCCI tổ chức tại Hà Nội vào ngày 21/8, do VCCI tổ chức trung tuần tháng 8/2026, các chuyên gia cảnh báo lệnh cấm trưng bày sẽ tác động trực tiếp tới hàng triệu điểm bán tạp hóa, hộ kinh doanh trên toàn quốc. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban pháp chế VCCI nhấn mạnh, việc cấm trưng bày sẽ khiến hộ kinh doanh lúng túng trong cách tiếp cận khách hàng.
Đặc biệt, đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam nhận định, khi sản phẩm hợp pháp (có tem thuế, cảnh báo sức khỏe) bị che khuất, người tiêu dùng và cơ quan chức năng sẽ mất đi công cụ nhận diện cơ bản. Việc thị trường hợp pháp bị thu hẹp tầm nhìn vô tình tạo điều kiện để các điểm bán lén lút giới thiệu thuốc lá lậu, vốn có giá rẻ và chiết khấu cao sẽ đẩy hoạt động tiêu thụ lấn sâu hơn vào các kênh 'ngầm'.
Đại diện các bộ, ngành, hiệp hội và Ban Chỉ đạo 389 các địa phương đều chỉ ra hoạt động kinh doanh thuốc lá nhập lậu đã có xu hướng chuyển sang các kênh trực tuyến và mạng xã hội.
Để giải quyết triệt để tình trạng này, giải pháp chống buôn lậu cần dịch chuyển từ việc kiểm tra từng điểm bán vật lý sang quản lý chuỗi cung ứng và chuỗi dữ liệu. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành, thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin nhanh chóng giữa Công an, Hải quan, Biên phòng, Quản lý thị trường và Thuế. Đồng thời, pháp luật cần quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và doanh nghiệp chuyển phát trong việc phối hợp lưu giữ, cung cấp chứng cứ điện tử phục vụ điều tra.
Đối với quy định cấm trưng bày, cơ quan soạn thảo cần xem xét một lộ trình chuyển tiếp thực chất từ 18 - 24 tháng để các điểm bán lẻ làm quen và tuân thủ. Trong thời gian này, cần cho phép áp dụng các phương pháp thay thế như treo bảng giá niêm yết rõ ràng tên sản phẩm hợp pháp. Điều này vừa bảo đảm quyền lựa chọn của người tiêu dùng trưởng thành, vừa cung cấp công cụ trực quan giúp lực lượng chức năng dễ dàng nhận diện, khoanh vùng và kiểm soát thị trường hiệu quả.
