Chủ động bảo vệ vườn cây ăn trái trước nguy cơ El Nino

Nông dân xã Trà Côn chủ động trữ nước ngọt phục vụ tưới vườn cây ăn trái.

Theo Viện Cây ăn quả miền Nam, sản xuất cây ăn trái có thể gặp nhiều bất lợi trong những tháng cuối năm 2026 và năm 2027. Kịch bản được viện nêu cho thấy hạn, mặn có thể xuất hiện từ đầu mùa khô, khoảng tháng 11/2026, kéo dài đến tháng 5/2027.

Đây là cơ sở chuẩn bị phương án ứng phó; việc tổ chức sản xuất cần bám sát dự báo khí tượng thủy văn cập nhật. Thiếu nước và nhiễm mặn có thể làm giảm khả năng hấp thu nước, dinh dưỡng, gây rụng lá, hoa, trái non và tổn thương bộ rễ. Nếu tình trạng này kéo dài, cây có nguy cơ suy kiệt, chết cành, thậm chí chết cây. Nhà vườn còn phải tăng chi phí tưới, trữ nước và phục hồi vườn.

Mức độ thiệt hại phụ thuộc loại cây, tuổi cây, giai đoạn sinh trưởng, điều kiện đất và khả năng cấp nước. Qua các đợt hạn, mặn 2015-2016 và 2019-2020, Viện Cây ăn quả miền Nam ghi nhận sầu riêng, chôm chôm, măng cụt, nhãn thuộc nhóm mẫn cảm với mặn.

Nhóm cây có khả năng chống chịu khác nhau, nhưng mức chịu mặn tham khảo không thể được xem là ngưỡng tưới an toàn cho mọi vườn. Bên cạnh hạn, mặn, nhà vườn cần đề phòng mưa trái mùa. Mưa trong thời gian xử lý ra hoa có thể kích thích đọt non, ảnh hưởng phân hóa mầm hoa và đậu trái. Đất ẩm kéo dài, thoát nước kém làm tăng nguy cơ thối rễ, xì mủ; mưa bất lợi còn có thể gây rụng hoa, trái non, nứt trái.

Do đó, ngay trong mùa mưa, cần rà soát khả năng cấp nước, nạo vét mương, cải tạo ao chứa, gia cố bờ bao và kiểm tra cống kiểm soát nước. Công trình trong vườn phải đáp ứng cả yêu cầu thoát nước khi mưa lớn và trữ nước ngọt cho mùa khô. Việc đo độ mặn cần thực hiện tại điểm lấy nước và nguồn nước trữ trong vườn, làm căn cứ quyết định lấy nước, tưới và theo dõi chất lượng nước. Với vườn mới hoặc cải tạo, cần bố trí mương, liếp và công trình kiểm soát nước phù hợp địa hình, điều kiện sản xuất của địa phương.

Tại các địa phương, thời điểm hiện tại nông dân đã chủ động cập nhật thông tin diễn biến xâm nhập mặn để bảo vệ vườn cây ăn trái. Nhiều nông dân cho biết, khác với cây lúa có thể bỏ vụ, các loại cây ăn trái giá trị cao như sầu riêng, xoài, thanh long, cây có múi nếu bị nhiễm mặn sẽ thiệt hại hàng năm trời để phục hồi. Do đó, nhà vườn cần thời gian từ bây giờ để kiểm tra hệ thống cống, chuẩn bị biện pháp ủ gốc giữ ẩm và phục hồi bộ rễ trước khi cây bước vào giai đoạn ra hoa, đậu trái trong mùa.

Chú Nguyễn Văn Bá (xã Quới Thiện) có 4 công trồng sầu riêng, cho biết: Việc củng cố đê bao, nạo vét mương vườn, và tích trữ nước ngọt vào các ao, hồ chứa, túi, mương ruộng phải được thực hiện ngay lúc này để tận dụng nguồn nước mưa cuối mùa.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, khuyến cáo nhà vườn cần chủ động tích trữ nước ngọt thông qua củng cố đê bao, bờ bao, cống ngăn mặn; nạo vét kênh mương, đào ao, hồ chứa.

Cần kiểm tra độ mặn nguồn nước trước khi tưới, không sử dụng nước có độ mặn trên 1‰ để tưới cây ăn trái. Khuyến cáo này cần được thực hiện cùng với hướng dẫn kỹ thuật cho từng loại cây. Không nên hiểu rằng mọi nguồn nước có độ mặn từ 1‰ trở xuống đều phù hợp, nhất là với cây mẫn cảm, cây non hoặc vườn có bộ rễ suy yếu.

Để sử dụng hiệu quả nước dự trữ, nhà vườn có thể áp dụng tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa cục bộ, kết hợp tủ gốc bằng vật liệu hữu cơ hoặc màng phủ nông nghiệp. Thời điểm tưới, lượng nước và khoảng cách giữa các lần tưới cần phù hợp độ ẩm đất, sức cây và điều kiện thời tiết.

Trong thời gian xâm nhập mặn, cần sử dụng nước tiết kiệm, duy trì độ ẩm cần thiết cho cây. Việc giảm lượng nước và số lần tưới phải được cân nhắc theo thực tế vườn, tránh để cây thiếu nước kéo dài. Không trồng mới hoặc xử lý ra hoa nghịch vụ khi nguồn nước ngọt chưa bảo đảm.

Nguồn nước cần ưu tiên cho cây non và các giai đoạn mẫn cảm. Với sầu riêng, cần chú ý thời kỳ ra hoa, đậu trái; thanh long ở giai đoạn ra nụ, nuôi trái; cây có múi khi phân hóa mầm hoa và nuôi trái. Cần tỉa cành, điều chỉnh số hoa, trái theo sức cây và khả năng cung cấp nước. Đối với vùng có nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng, việc giảm số trái và điều chỉnh lịch sản xuất cần được tính toán sớm, trước khi bước vào mùa khô. Đây là cách giảm áp lực lên vườn cây.

Vườn đã chịu ảnh hưởng của hạn, mặn hoặc ngập úng cần được phục hồi bộ rễ, điều chỉnh tưới, thoát nước và dinh dưỡng trước khi xử lý ra hoa. Hạn chế bón phân khi đất quá khô, độ mặn cao hoặc rễ tổn thương; tránh thừa đạm. Phân hữu cơ đã xử lý và dinh dưỡng cân đối góp phần cải thiện đất, hỗ trợ cây phục hồi.

Theo ngành nông nghiệp và môi trường, cùng với quản lý nước, cần thường xuyên kiểm tra, vệ sinh vườn, cắt tỉa cành bệnh và theo dõi dịch hại. Sầu riêng cần chú ý xì mủ, thối rễ, thối trái; xoài lưu ý thán thư, phấn trắng, ruồi đục trái; thanh long đề phòng đốm nâu, thối cành, thối trái. Phòng trừ cần ưu tiên biện pháp canh tác, sinh học, bảo vệ thiên địch; chỉ sử dụng thuốc khi cần thiết, đúng hướng dẫn, bảo đảm thời gian cách ly và yêu cầu thị trường. Nhật ký canh tác phải ghi đầy đủ việc sử dụng vật tư, chăm sóc, phòng trừ và thu hoạch.

Ở cấp địa phương, cần phân vùng nguy cơ, cập nhật cảnh báo nguồn nước, hỗ trợ công trình trữ nước và chuyển giao kỹ thuật. Hợp tác xã phối hợp với doanh nghiệp điều chỉnh lịch xử lý ra hoa, rải vụ, thu hoạch theo nguồn nước và khả năng tiêu thụ, hạn chế chạy theo giá ngắn hạn. Về lâu dài, cần tiếp tục nghiên cứu giống, gốc ghép chống chịu điều kiện bất lợi. Những vật liệu triển vọng trong nhà lưới phải được đánh giá ngoài đồng ruộng trước khi khuyến cáo mở rộng.

Chuẩn bị trước mùa khô, giữ sức cây và bố trí sản xuất phù hợp nguồn nước là cơ sở để nhà vườn giảm rủi ro, bảo vệ năng suất, chất lượng trái cây và vốn đầu tư.