Tự chứng nhận xuất xứ mở thêm cơ hội
Trong thực thi các Hiệp định thương mại tự do (FTA), xuất xứ hàng hóa là một trong những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp được hưởng ưu đãi thuế quan. Một sản phẩm có thể đáp ứng yêu cầu về chất lượng, giá cả và thị trường, nhưng nếu không chứng minh được xuất xứ theo quy định của hiệp định, doanh nghiệp vẫn có nguy cơ bỏ lỡ lợi thế về thuế.
Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) vì thế không đơn thuần là một chứng từ trong bộ hồ sơ xuất khẩu. Đây là căn cứ để chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ theo từng FTA, tạo điều kiện để nhà nhập khẩu được hưởng mức thuế ưu đãi theo cam kết. Bên cạnh cơ chế cấp C/O bởi cơ quan có thẩm quyền, một số hiệp định còn cho phép doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ, tạo thêm phương thức linh hoạt trong giao thương quốc tế.
Chia sẻ tại Diễn đàn Đối thoại giữa quan chức cấp cao CPTPP với lãnh đạo doanh nghiệp và Kết nối doanh nghiệp CPTPP 2026 trong khuôn khổ Hội nghị Quan chức Cấp cao lần thứ 3 (SOM3) CPTPP diễn ra mới đây tại TP. Hồ Chí Minh, ông Kenichi Kobayashi, Quan chức cấp cao CPTPP của Nhật Bản, đã dẫn chứng trường hợp một doanh nghiệp nhỏ xuất khẩu trà xanh của Nhật Bản tận dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ theo CPTPP để giảm chi phí thủ tục, mở rộng thị trường. “Một doanh nghiệp nhỏ của Nhật Bản xuất khẩu trà xanh đã tận dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ theo CPTPP để giảm chi phí thủ tục. Nhờ khai thác hiệu quả các ưu đãi của hiệp định, doanh nghiệp này đã mở rộng xuất khẩu sang các thị trường CPTPP và tăng giá trị xuất khẩu khoảng 13 lần trong vòng 8 năm”, ông Kenichi Kobayashi cho biết.
Ông Kenichi Kobayashi, quan chức cấp cao CPTPP của Nhật Bản.
Câu chuyện cho thấy, cơ chế chứng nhận xuất xứ phù hợp có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch, chủ động hơn trong hoạt động xuất khẩu và khai thác tốt hơn ưu đãi của hiệp định. Theo ông Kenichi Kobayashi, quá trình rà soát, nâng cấp CPTPP cũng hướng tới cải thiện thủ tục xuất nhập khẩu, giảm chi phí và nâng cao tính dự báo cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, tự chứng nhận xuất xứ không đồng nghĩa với giảm nhẹ trách nhiệm của doanh nghiệp. Muốn sử dụng cơ chế này, doanh nghiệp phải nắm chắc quy tắc xuất xứ, xác định chính xác nguồn gốc hàng hóa và có đủ căn cứ chứng minh khi cần thiết. Việc kiểm soát thông tin nguyên liệu, quy trình sản xuất và lưu giữ hồ sơ cần được thực hiện ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung hoàn thiện chứng từ tại thời điểm xuất khẩu.
Cải cách thủ tục, minh bạch xuất xứ
Từ góc nhìn doanh nghiệp quốc tế, ông Jack Nguyen, Tổng Giám đốc InCorp Việt Nam, cho rằng CPTPP mở ra cơ hội mở rộng thương mại giữa các nền kinh tế thành viên. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả những lợi ích này, doanh nghiệp cần vượt qua các yêu cầu trong quá trình thực thi hiệp định, đặc biệt là quy tắc xuất xứ.
“Điều quan trọng nhất là phải bảo đảm tuân thủ đầy đủ các quy định của CPTPP, đặc biệt là quy tắc xuất xứ và việc xác định xuất xứ hàng hóa. Đây là yếu tố cần được thực hiện chính xác”, ông Jack Nguyen nhấn mạnh. Theo đó, bên cạnh việc xác định xuất xứ, doanh nghiệp còn phải đáp ứng nhiều thủ tục hành chính, chuẩn bị hồ sơ và bảo đảm hoạt động logistics, vận chuyển hàng hóa phù hợp với các điều khoản của hiệp định. Ông khuyến nghị doanh nghiệp chủ động tìm hiểu CPTPP, đồng thời tham vấn các đơn vị chuyên môn để được hướng dẫn thực hiện đúng quy định.
Ông Jack Nguyen, Tổng Giám đốc InCorp Việt Nam
Tại Việt Nam, công tác cấp C/O đang được điều chỉnh theo hướng phân cấp thẩm quyền, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ trong tiếp nhận và xử lý hồ sơ. Theo thông tin của Bộ Công Thương, từ ngày 1/8/2026, Bộ chỉ thực hiện cấp 12 mẫu C/O theo quy định tại Thông tư số 26/2026/TT-BCT; việc cấp các mẫu còn lại được triển khai theo cơ chế phân cấp. Thay đổi này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quy trình phối hợp, bảo đảm việc tiếp nhận và xử lý hồ sơ thống nhất, thuận lợi cho doanh nghiệp.
Cùng với phân cấp, việc ứng dụng hệ thống eCoSys trong đăng ký hồ sơ thương nhân và cấp C/O điện tử là một hướng đi quan trọng nhằm số hóa thủ tục xuất xứ. Việc thúc đẩy kết nối hệ thống với Cơ chế một cửa quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN cũng hướng tới tăng khả năng liên thông dữ liệu, giảm các khâu xử lý thủ công và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu.
Hiểu đúng quy tắc xuất xứ, lựa chọn cơ chế chứng nhận phù hợp và chuẩn bị hồ sơ minh bạch là điều kiện để doanh nghiệp tận dụng ưu đãi từ các FTA.
Tuy nhiên, cải cách thủ tục chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với việc nâng cao năng lực thực thi của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng mặt hàng, từng thị trường, bởi mỗi FTA có thể quy định những tiêu chí riêng, từ xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số hàng hóa đến hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn gia công, chế biến cụ thể. Việc áp dụng không đúng tiêu chí có thể khiến hàng hóa không đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi dù đã được chuẩn bị đầy đủ các chứng từ xuất khẩu thông thường.
Một yêu cầu quan trọng khác là minh bạch thông tin về nguồn nguyên liệu và quá trình sản xuất. Doanh nghiệp cần lưu giữ chứng từ mua nguyên liệu, hồ sơ sản xuất, định mức sử dụng nguyên liệu và các tài liệu liên quan để chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ. Đây không chỉ là cơ sở phục vụ quá trình cấp C/O mà còn giúp doanh nghiệp chủ động giải trình khi phát sinh yêu cầu xác minh từ cơ quan có thẩm quyền hoặc đối tác nhập khẩu.
Việc được cấp C/O cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp đã hoàn tất mọi trách nhiệm về xuất xứ. Hồ sơ chứng minh nguồn gốc hàng hóa cần được lưu giữ đầy đủ để phục vụ công tác kiểm tra, xác minh và hậu kiểm. Cùng với trách nhiệm của doanh nghiệp, hoạt động giám sát của cơ quan quản lý có vai trò quan trọng trong phát hiện, ngăn ngừa gian lận xuất xứ, bảo đảm việc hưởng ưu đãi đúng quy định và bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam.
Từ thực tiễn thực thi CPTPP và công tác cấp C/O trong nước, có thể thấy, tận dụng hiệu quả các FTA đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu quy tắc xuất xứ, minh bạch hồ sơ và thực hiện đúng trách nhiệm chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện quy trình cấp C/O, đẩy mạnh số hóa, hướng dẫn và hỗ trợ doanh nghiệp, đồng thời tăng cường giám sát, hậu kiểm.
Khi xuất xứ được xác định minh bạch, thủ tục chứng nhận được thực hiện thuận lợi và các quy định được tuân thủ đầy đủ, ưu đãi từ các FTA mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, góp phần nâng cao uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
C/O là chứng từ xác nhận xuất xứ hàng hóa theo quy định áp dụng. Tuy nhiên, việc được cấp C/O không đồng nghĩa doanh nghiệp chấm dứt trách nhiệm về xuất xứ. Doanh nghiệp cần lưu giữ hồ sơ nguyên liệu, chứng từ mua hàng và tài liệu về quá trình sản xuất để chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu kiểm tra, xác minh.
