Xây dựng niềm tin 3 nhà nhìn từ cây sâm Nam Núi Dành

Đầu tuần, nhân một sự kiện của cơ quan tại Hội chợ Mùa Xuân 2026, tôi dừng chân khá lâu trước gian hàng bán sản phẩm sâm Nam Núi Dành của tỉnh Bắc Ninh. Không phải vì đồ lạ hay khuyến mãi giảm giá sâu, mà vì một sự tò mò: người bán trưng bày rất nhiều sản phẩm bắt mắt cùng với thùng giống cây sâm tươi non.

Chị Mát, chủ gian hàng sâm Nam Núi Dành tự hào giới thiệu với tôi giấy kiểm nghiệm của Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế. Nhiều chỉ số khoa học được liệt kê nghiêm túc như bản kê khai tài sản. Củ sâm, hoa sâm đều có hàm lượng saponin cao ngang ngửa với nhiều loại sâm khác kể cả sâm Hàn Quốc.

Chất lượng không thua gì sâm Hàn Quốc là điều chị Mát nhắc lại khá nhiều lần trong cuộc trò chuyện. Nhưng giá sâm Núi Dành thì lại là một câu chuyện buồn. Năm 2024 một kg củ 5 - 6 năm tuổi có giá trên dưới 2 triệu đồng, giờ chỉ còn trên 1 triệu đồng. Trà hoa sâm từng có giá trên 1 triệu đồng/kg, nay rớt còn 600 - 700 nghìn đồng. Chị Mát giải thích bằng những lý do quen thuộc: diện tích trồng tăng, kinh tế khó khăn, người tiêu dùng thắt lưng buộc bụng. Có một lý do chị nêu ra không kém phần quan trọng: "Không có nhà máy chế biến sâu nên người trồng cũng không yên tâm đầu tư diện tích lớn, sản xuất ra không có nguồn tiêu thụ lớn nên giá bấp bênh."

Di sản quý

Sâm nam Núi Dành không phải là cái tên vô danh. Núi Dành còn có tên chữ là Chung Sơn (núi Chuông) nằm ở Liên Chung và Việt Lập, Bắc Giang xưa, gắn với một huyền thoại mà người trồng sâm nơi đây ai cũng nằm lòng.

Tương truyền, thời vua Tự Đức, mẹ vua bị lòa mắt. Có vị lương y dâng thuốc chế từ sâm Núi Dành, bà uống xong khỏi bệnh, mắt sáng trở lại. Từ đó, sâm Núi Dành trở thành sản phẩm tiến vua hàng năm. Sách Đại Nam nhất thống chí quyển 19 về tỉnh Bắc Ninh còn ghi: Sâm Nam ở đỉnh núi Chung Sơn... da vàng, thịt chắc, khí vị đều tốt, không như sâm sản xuất ở nơi khác.

Một loại dược liệu có cả lịch sử lẫn khoa học chứng minh nhưng đến nay nhiều người vẫn chưa biết đến. 

Nghịch lý ở chỗ, chất lượng thì đủ tốt từng làm cống phẩm triều đình, nhưng quy mô trồng vẫn nhỏ và người trồng trong tâm trạng bấp bênh. Tôi mang băn khoăn này trao đổi với một chuyên gia marketing của hãng dược. Tôi hỏi: "Tại sao không có doanh nghiệp nào nghiên cứu phát triển sâm nam Núi Dành thành sản phẩm đại trà?". Ông trả lời bằng một bài toán kinh tế: "Để tung sản phẩm mới, doanh nghiệp phải nghiên cứu thị trường, đầu tư dây chuyền công nghệ, chi hàng chục tỷ đồng cho marketing. Nếu ra sản phẩm mà nguồn nguyên liệu không đủ, dây chuyền nằm không, thì ai chịu rủi ro?".

Người trồng cũng có lý do riêng. Sâm Núi Dành mất 5 - 6 năm mới thu hoạch, chi phí lớn, rủi ro cao. Không ai dám trồng quy mô lớn nếu không biết thu hoạch sẽ bán cho ai, với giá bao nhiêu. Vậy là người dân không dám trồng nhiều vì lo đầu ra. Doanh nghiệp không dám đầu tư vì thiếu đầu vào. Ai cũng chờ ai bước trước. Và cây sâm Núi Dành mắc kẹt trong câu hỏi: con gà có trước hay quả trứng có trước.

Cách làm thương hiệu sâm của người Hàn

Viết đến đây, tôi chợt nhớ lại buổi làm việc tại một công ty chứng khoán Hàn Quốc trên phố Láng Hạ (Hà Nội) năm 2025. Trên bàn họp luôn có sẵn những lon nước sâm nhỏ, dùng một lần. Trước khi làm việc, vị Tổng giám đốc bật nắp, mời tôi uống lon nước rồi vui vẻ giới thiệu: "Sâm là đặc sản Hàn Quốc, uống rất tốt khi làm việc cuối giờ chiều!". Tôi chỉ nghĩ đơn giản đó là thịnh tình thể hiện lòng hiếu khách của vị SEO nọ bởi sâm không liên quan gì tới chứng khoán hay đầu tư - những chủ đề chúng tôi thảo luận trong buổi làm việc. Nhưng có lẽ, sâu xa phía sau là cách thức tiếp thị một sản phẩm tầm quốc gia của Hàn Quốc.

Điều khác biệt không nằm ở chất lượng củ sâm - vì sâm Núi Dành không thua kém. Nó nằm ở chiến lược. Hàn Quốc đã biến sâm từ một loại dược liệu quý thành một thói quen tiêu dùng hàng ngày. Họ không chờ người dân tự trồng nhiều rồi doanh nghiệp mới vào cuộc. Ngược lại, 3 nhà: nhà khoa học, nhà nước và doanh nghiệp, người nông dân cùng đầu tư song hành: nghiên cứu sâu, xây vùng nguyên liệu, phát triển công nghệ chế biến, tạo thương hiệu quốc gia, đưa sâm vào đời sống.

Từ năm 1976, Hàn Quốc đã có tạp chí khoa học chuyên nghiên cứu sâm (Journal of Ginseng Research), công bố các báo cáo và nghiên cứu về dược tính nhân sâm cho cộng đồng quốc tế tiếp cận. Viện Nghiên cứu Quốc gia (RDA) chịu trách nhiệm phát triển sản phẩm, cải thiện năng suất, cải tiến quy trình nhân giống và chứng minh giá trị dược học của nhân sâm.

Năm 1975, Hội Học thuật về Nhân sâm Hàn Quốc (KSG) được thành lập với khoảng 1.200 thành viên là các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về sâm. KSG tổ chức 2 hội nghị học thuật mỗi năm và 1 hội nghị quốc tế 4 năm/lần. Hội cũng hỗ trợ 20 - 30 dự án nghiên cứu hàng năm về sâm với tổng kinh phí 1-1,5 triệu USD.

Về marketing, các doanh nghiệp sâm Hàn Quốc liên kết với ngành du lịch tổ chức tour tham quan vườn trồng và cơ sở chế biến. Gần 100% tour du lịch đi Hàn Quốc đều ghé các cửa hàng bán sâm, nhiều tour đưa khách đến tận vườn trồng.

Để thúc đẩy ngành sâm phát triển bền vững, Hàn Quốc còn ban hành đạo luật ngành nhân sâm với mục tiêu bảo vệ và nuôi dưỡng nhân sâm như một sản phẩm nông nghiệp đặc biệt; đồng thời đóng góp vào sự phát triển lành mạnh của ngành công nghiệp nhân sâm, bằng cách quy định các vấn đề cần thiết cho việc nhân giống, trồng trọt, sản xuất, kiểm tra nhân sâm

Hiện sâm Hàn Quốc xuất khẩu sang hơn 90 quốc gia, chiếm hơn 40% thị phần toàn cầu với giá trị hàng tỷ USD mỗi năm.

Có lẽ sâm Núi Dành không thiếu chất lượng, không thiếu câu chuyện, cũng không thiếu niềm tự hào. Điều nó thiếu là một chiến lược bài bản ở tầm quốc gia, nơi mà 3 nhà: nhà khoa học, nhà nước, doanh nghiệp, người nông dân cùng tin tưởng để song hành, thay vì ngồi chờ nhau.

Người ta thường nói: "Cái gì có trước?" Nhưng với sâm Núi Dành, câu hỏi đúng hơn có lẽ là: "Ai dám tin đủ để bắt đầu?". Một vùng nguyên liệu ổn định cần chính sách hỗ trợ dài hạn và cam kết thu mua. Một doanh nghiệp dám đầu tư cần thấy được tầm nhìn rõ ràng từ nhà nước. Và một thương hiệu quốc gia cần cả hệ sinh thái đứng phía sau, không chỉ là nhiệt huyết của vài hợp tác xã.

Rời Hội chợ mùa Xuân, tôi mang theo một túi trà hoa sâm Núi Dành. Tôi mua không phải vì thương cảm người bán mà muốn trải nghiệm một sản phẩm hội tụ đủ điều kiện trở thành niềm tự hào hàng Việt Nam chất lượng cao. Tôi tin rằng, một ngày nào đó, sản sâm nam Núi Dành sẽ trở thành sản phẩm tiêu dùng rộng rãi của người Việt và tự tin xuất khẩu với giá trị lớn, từ thực phẩm đến mỹ phẩm thay vì chỉ là một câu chuyện đẹp... trong sách sử.