Nền tảng số và nguy cơ chi phối thị trường
Sự bùng nổ của kinh tế số và các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng công nghệ đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung khổ pháp lý về cạnh tranh. Trước thực tiễn đó, Bộ Công Thương đang xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cạnh tranh và tổ chức lấy ý kiến rộng rãi nhằm tiếp tục hoàn thiện chính sách, bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch, tạo động lực cho doanh nghiệp phát triển bền vững.
Theo Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), quá trình tổ chức thi hành Luật Cạnh tranh năm 2018 cho thấy, mặc dù luật đã góp phần quan trọng trong việc hình thành và bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh, song thực tiễn đã phát sinh nhiều vướng mắc liên quan đến các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, xác định thị trường liên quan, xác định thị phần và sức mạnh thị trường của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh, kiểm soát tập trung kinh tế cũng như các hành vi lạm dụng vị trí độc quyền.
Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của kinh tế số cùng với sự gia tăng vai trò của các nền tảng số đa diện đã làm bộc lộ những khoảng trống pháp lý. Một số quy định của Luật Cạnh tranh hiện hành chưa theo kịp thực tiễn, gây khó khăn cho công tác thực thi và làm giảm hiệu quả bảo đảm môi trường cạnh tranh minh bạch.
Thực tiễn giám sát thị trường cho thấy, các nền tảng số có sức mạnh thị trường đáng kể có thể chi phối hoạt động của người sử dụng và người dùng kinh doanh thông qua cơ chế vận hành, thiết kế thuật toán và các điều kiện giao dịch. Trong khi đó, các hành vi đặc thù trong môi trường số như tự ưu tiên hiển thị sản phẩm, phân biệt đối xử giữa các nhà cung cấp, ràng buộc sử dụng dịch vụ hay lạm dụng dữ liệu chưa được quy định cụ thể trong luật hiện hành.
Để khắc phục tình trạng này, Bộ Công Thương đề xuất bổ sung quy định về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền đối với nền tảng số tại Điều 27 của Luật Cạnh tranh. Theo đó, dự án luật đề xuất bổ sung khoản 1a vào sau khoản 1 Điều 27 với hàng loạt hành vi bị cấm đối với nền tảng số có vị trí thống lĩnh thị trường.
Cụ thể, nền tảng số không được ưu tiên sản phẩm, dịch vụ do mình hoặc doanh nghiệp trong nhóm doanh nghiệp liên kết với chủ quản nền tảng cung cấp thông qua thứ hạng hiển thị, thuật toán, điều kiện kỹ thuật, dữ liệu hoặc điều kiện giao dịch
Đồng thời, dự án luật cũng đề xuất cấm hành vi áp đặt các điều kiện giao dịch bất hợp lý liên quan đến giá bán, phương thức thanh toán, bảo hành hoặc các điều kiện giao dịch khác.
Một điểm đáng chú ý là quy định cấm nền tảng số ép buộc người dùng phải đăng ký hoặc duy trì sử dụng các dịch vụ khác như điều kiện để tiếp cận hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh trên nền tảng. Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng bổ sung các quy định nhằm ngăn chặn việc cản trở người dùng tiếp cận nền tảng thay thế hoặc gây khó khăn trong việc gỡ bỏ ứng dụng cài đặt sẵn.
Các quy định mới được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường số, hạn chế hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Ảnh minh hoạ
Ngoài ra, nền tảng số có vị trí thống lĩnh cũng không được từ chối cung cấp hoặc áp đặt chi phí bất hợp lý đối với quyền truy cập, khai thác dữ liệu phát sinh từ hoạt động kinh doanh hợp pháp của người dùng trên nền tảng. Theo Bộ Công Thương, các quy định này sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường số, hạn chế hành vi cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Hoàn thiện chính sách để thúc đẩy kinh tế số phát triển bền vững
Đánh giá về dự án luật sửa đổi, ông Nguyễn Anh Tuấn, đại diện Công ty Luật Trường An cho rằng, việc bổ sung hàng loạt hành vi bị cấm đối với nền tảng số có vị trí thống lĩnh thị trường là bước điều chỉnh mang tính bản lề trong chính sách cạnh tranh. Theo ông, trong nền kinh tế số, sức mạnh thị trường không chỉ được xác định bằng thị phần truyền thống mà còn đến từ khả năng kiểm soát dữ liệu, thuật toán phân phối thông tin và mức độ phụ thuộc của người dùng kinh doanh vào nền tảng.
Việc luật hóa các hành vi như tự ưu tiên hiển thị sản phẩm, ép buộc sử dụng dịch vụ đi kèm, hạn chế tiếp cận nền tảng cạnh tranh hay gây khó khăn trong khai thác dữ liệu sẽ góp phần hạn chế nguy cơ “độc quyền mềm” trên thị trường số. Nếu không được kiểm soát kịp thời, các hành vi này có thể khiến thị trường bị bóp méo, làm giảm cơ hội tiếp cận khách hàng của doanh nghiệp nhỏ và vừa, từ đó thu hẹp động lực đổi mới sáng tạo.
"Tác động tích cực đầu tiên của quy định mới là tạo sân chơi bình đẳng hơn cho các chủ thể kinh doanh trên nền tảng số. Khi nền tảng không còn được phép ưu tiên sản phẩm của mình hoặc doanh nghiệp liên kết thông qua thuật toán, người bán sẽ có cơ hội cạnh tranh công bằng về chất lượng sản phẩm, dịch vụ và giá cả. Điều này sẽ giúp thị trường vận hành theo tín hiệu cung, cầu thực chất, thay vì bị chi phối bởi thiết kế kỹ thuật của nền tảng", ông Tuấn cho hay.
Ở góc độ người tiêu dùng, việc luật hoá các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích rõ rệt. Người tiêu dùng có thể tiếp cận đa dạng sản phẩm, dịch vụ hơn, tránh tình trạng bị "thao túng" lựa chọn thông qua cơ chế hiển thị hoặc quảng bá thiếu minh bạch. Đồng thời, quy định về quyền truy cập dữ liệu kinh doanh cũng góp phần thúc đẩy cạnh tranh về giá và chất lượng, qua đó nâng cao phúc lợi xã hội.
Tuy nhiên, ông Tuấn cũng lưu ý rằng việc mở rộng danh mục hành vi bị cấm cần đi kèm hướng dẫn chi tiết về tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh trong môi trường số cũng như cơ chế đánh giá tác động cạnh tranh. Nếu quy định thiếu rõ ràng hoặc áp dụng cứng nhắc, có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, thậm chí ảnh hưởng đến tốc độ đổi mới sáng tạo của các mô hình kinh doanh mới. Vì vậy, việc giao Chính phủ quy định chi tiết trong nghị định được xem là giải pháp phù hợp nhằm bảo đảm tính linh hoạt của chính sách trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc đối ngoại của Shopee đánh giá cao tinh thần tích cực của Bộ Công Thương trong việc sửa đổi Luật Cạnh tranh, đặc biệt là các quy định liên quan đến nền tảng số. Doanh nghiệp cho rằng việc hoàn thiện chính sách sẽ giúp tăng tính minh bạch và tạo sự ổn định cho môi trường kinh doanh số.
Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng kiến nghị cần làm rõ yếu tố “cố ý” trong quy định xử lý các hành vi như: cung cấp thông tin, vận động, kêu gọi hoặc giúp sức cho doanh nghiệp thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh.
"Trong thực tế có thể xảy ra trường hợp cá nhân hoặc tổ chức vô tình cung cấp thông tin hoặc tham gia vào hoạt động mà không nhận thức được hành vi vi phạm. Vì vậy, việc xác định rõ yếu tố lỗi sẽ giúp bảo đảm tính khả thi và công bằng khi áp dụng pháp luật", ông Phan Mạnh Hà cho hay.
Có thể thấy, việc sửa đổi Luật Cạnh tranh theo hướng bổ sung quy định đối với nền tảng số được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển quan trọng trong quản lý thị trường số. Trong bối cảnh thương mại điện tử, kinh tế số tiếp tục tăng trưởng nhanh, khung pháp lý phù hợp sẽ không chỉ giúp hạn chế cạnh tranh không lành mạnh mà còn tạo nền tảng cho hệ sinh thái kinh doanh số phát triển bền vững, đóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế.
