Chỉ trong vài tuần của mùa hè 2026, thị trường kim cương Việt Nam đi từ phồn vinh sang chao đảo. Khách ồ ạt mang đá đi bán lại, nhiều cửa hàng tạm đóng, vài vụ án hình sự lộ ra phía sau những tủ kính lấp lánh. Nhìn lại toàn cảnh, vấn đề không nằm ở một cửa hàng hay một nhân vật, mà ở chỗ một mặt hàng giá trị rất cao lại đang thiếu một khung quản lý đồng bộ. Đây là lúc nhiều cơ quan cùng vào cuộc sớm, càng sớm càng bảo vệ được người dân và càng lành mạnh hóa thị trường.
Một mùa hè chao đảo
Cuối tháng 5 và đầu tháng 6 năm 2026, sau loạt phát ngôn trên mạng xã hội đặt nghi vấn về chất lượng và mã định danh của kim cương, tâm lý người đang nắm giữ kim cương đảo chiều rất nhanh. Báo Đầu tư mô tả ngành kim cương "chao đảo vì làn sóng bán lại". Người Lao động và CafeF cùng ghi nhận thị trường "xáo trộn": khách lũ lượt mang trang sức tới đề nghị thu đổi, một số cửa hàng mất thanh khoản, phải tạm dừng mua lại hoặc tạm đóng.
Đáng chú ý, đây là một cơn khủng hoảng niềm tin chứ chưa phải một làn sóng vỡ nợ trên diện rộng. Tiếng nói nghề nghiệp đã lên tiếng trấn an: ông Nguyễn Văn Dưng, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn TP. Hồ Chí Minh, khuyến nghị người dân không bán tháo theo tin đồn, nên mang kim cương đến trung tâm kiểm định uy tín và giữ đầy đủ hóa đơn, giấy giám định. Lời khuyên đó cho thấy bản chất vấn đề: khi người mua không thể tự kiểm chứng thứ mình đang giữ, chỉ một tin đồn cũng đủ làm thị trường rung lắc.
Chỉ trong vài tuần của mùa hè 2026, thị trường kim cương Việt Nam đi từ phồn vinh sang chao đảo. Ảnh minh họa.
Những cánh cửa khép lại
Theo sau cú sốc tâm lý là hiện tượng nhiều cửa hàng tạm ngừng hoạt động hoặc dừng chính sách thu đổi. Một số thương hiệu được báo chí nhắc tên trong bối cảnh này, nhưng đến giữa tháng 6/2026, chưa có trường hợp nào được cơ quan chức năng kết luận là "ve sầu thoát xác", tức là âm thầm rút lui để né trách nhiệm rồi tái xuất dưới tên khác. Mô típ "tạm đóng để nâng cấp" diễn ra hàng loạt là một tín hiệu cần theo dõi, song chỉ khi một cơ sở thực sự tái xuất dưới danh nghĩa mới thì mới đủ căn cứ để gọi đúng tên hiện tượng. Giữ nguyên tắc suy đoán vô tội ở đây là bắt buộc.
Làn sóng thận trọng cũng không còn gói gọn ở phía Nam. Tại Bắc Ninh, một cơ sở kinh doanh kim cương thiên nhiên đã thông báo tạm dừng hoạt động, kèm thừa nhận đáng suy nghĩ rằng kim cương không phải một kênh tích trữ giá trị, đã mua là chấp nhận hao hụt khi bán lại. Lời thừa nhận đó chạm vào gốc rễ của nhiều bức xúc: người mua thường được dẫn dắt rằng kim cương vừa là trang sức vừa là tài sản giữ giá, trong khi thực tế thị trường thu mua lại khắc nghiệt hơn nhiều.
Phần chìm đã có hồ sơ
Bên cạnh phần ồn ào còn ở mức dư luận, có những vụ đã ở tầng pháp lý vững và đây mới là phần cần phân biệt rạch ròi để không quy chụp.
Vụ trang sức giả thương hiệu, đã khởi tố. Ngày 10/6/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa phối hợp Công an TP. Hồ Chí Minh khởi tố hai vụ án với 15 bị can về tội Buôn lậu và Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Đường dây này chế tác và tiêu thụ hơn 10.000 sản phẩm trang sức giả mạo nhiều thương hiệu xa xỉ, thu lợi bất chính khoảng 30 tỷ đồng, kèm một nhánh buôn lậu khoảng 200 kg vàng thỏi từ Campuchia trị giá gần 1.000 tỷ đồng. Cần nhấn mạnh hai điều: đây là vụ về hàng giả nhãn hiệu và vàng lậu, không phải vụ kim cương nhân tạo trộn lẫn kim cương tự nhiên; và vụ án này hoàn toàn độc lập, không phải hệ quả của các phát ngôn trên mạng xã hội, không được trộn lẫn nhân quả. Vì vụ chưa xét xử, mọi cá nhân vẫn được hưởng nguyên tắc suy đoán vô tội.
Vụ bán vàng online, đang xác minh. Tiệm Kim Nguyên Bảo trên đường Cách Mạng Tháng Tám, pháp nhân đứng sau ứng dụng bán vàng trực tuyến là Công ty TNHH Hà Tích Thủy, đóng cửa đột ngột từ giữa tháng 11/2025, để lại hàng loạt khách hàng đã chuyển tiền đặt cọc nhưng không nhận được hàng. Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP. Hồ Chí Minh đã tiếp nhận và đang xác minh tố giác về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đến nay, chưa có nguồn chính thống xác nhận đã khởi tố. Đây là vụ huy động và bán vàng online thu tiền trước rồi mất khả năng giao hàng, không nên gọi là vụ kim cương.
Vụ rửa tiền, đã khởi tố nhưng gốc không phải kim cương. Một cá nhân kinh doanh kim cương ở Hà Nội đã bị Công an tỉnh Thanh Hóa khởi tố, tạm giam về tội rửa tiền, là một trong các bị can của đường dây lừa đảo "xem video online" có máy chủ đặt tại Campuchia. Điểm cần làm rõ để công bằng với cả ngành: tội rửa tiền ở đây phát sinh từ đường dây lừa đảo, còn cửa hàng kim cương chỉ đóng vai vỏ bọc cho lối sống phô trương. Đây là minh họa cho việc kim cương có thể trở thành nơi cất giữ, che giấu dòng tiền bất hợp pháp, chứ không phải bằng chứng rằng kinh doanh kim cương là tội phạm.
Vụ hải quan và cảnh báo từ những hộp kẹo
Riêng tuyến nhập lậu kim cương qua đường hàng không xứng đáng được nhìn kỹ, vì nó phơi bày một lỗ hổng có thật ở cửa khẩu.
Chỉ trong ba ngày của tháng 10/2024, Hải quan sân bay Tân Sơn Nhất liên tiếp phát hiện hai vụ vận chuyển trái phép kim cương, tổng cộng 1.078 viên. Vụ thứ nhất ngày 23/10 do một hành khách quốc tịch Ấn Độ mang theo, bị thu giữ 716 viên. Vụ thứ hai ngày 25/10 phát hiện thêm 362 viên được giấu tinh vi trong hộp kẹo. Báo Tuổi trẻ ước tính tổng giá trị hai vụ lên tới hàng chục tỷ đồng. Sang năm 2025, ngày 5/9, Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh đã tuyên phạt bị cáo Dapale Alkesh Kashinath, sinh năm 1997, quốc tịch Ấn Độ, 7 năm tù về tội Vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới đối với một lô kim cương trị giá hơn 8,4 tỷ đồng. Bộ Công an còn mở rộng điều tra, tạm giữ hai phụ nữ bị nghi liên quan đường dây này, song các tình tiết của nhánh nghi chạy án đến nay chưa được công bố đầy đủ, nên cần chờ kết luận chính thức.
Những con số đó đặt ra nhiều vấn đề. Thứ nhất, kim cương rời rất nhỏ, giá trị rất lớn, dễ giấu trong hành lý, kẹo bánh hay đồ dùng cá nhân, nên khâu kiểm soát ở cửa khẩu vô cùng khó khăn và lượng bắt được nhiều khả năng chỉ là phần nổi. Thứ hai, kim cương đã mài và đánh bóng gần như nằm ngoài cơ chế chứng nhận quốc tế: Quy trình Kimberley mà Việt Nam tham gia chỉ kiểm soát kim cương thô, còn kim cương thành phẩm xách tay là một vùng trống. Thứ ba, kim cương lậu trốn được thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng, tạo cạnh tranh bất bình đẳng với doanh nghiệp nhập chính ngạch, đồng thời chảy vào thị trường bán lẻ mà người mua không thể truy xuất nguồn gốc. Thứ tư, vì gọn nhẹ và khó truy vết, kim cương dễ trở thành phương tiện vận chuyển và cất giữ giá trị xuyên biên giới cho các dòng tiền bất hợp pháp. Và cuối cùng, nhánh điều tra nghi chạy án, nếu được làm rõ, là lời cảnh báo về rủi ro tha hóa ngay trong khâu thực thi.
Những lỗ hổng mà người mua phải tự gánh
Tổng hợp từ tư liệu thị trường và cảnh báo nghề nghiệp, các thủ đoạn gian lận phổ biến nhất với người mua kim cương gồm: tráo chất, dùng đá tổng hợp, CZ hoặc moissanite quảng cáo là kim cương thiên nhiên; tráo giấy giám định, dùng chứng thư của viên này cho viên khác, hoặc cố tình giấu mã số để khách không tra cứu được dữ liệu gốc; bán kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm với cách ghi mập mờ là "diamond" mà không ghi rõ "nhân tạo", tận dụng chênh lệch giá rất lớn so với kim cương tự nhiên; bán hàng không hóa đơn, không chứng từ nguồn gốc, làm thất thu thuế và xóa dấu vết giao dịch; và những cam kết thu đổi, mua lại thiếu ràng buộc bằng văn bản, để rồi khi thị trường biến động thì người mua bị ép giá hoặc không bán lại được.
Mẫu số chung của tất cả các thủ đoạn này là sự bất đối xứng thông tin. Người mua hiếm khi rành về tiêu chuẩn 4C, về sự khác biệt giữa các tổ chức giám định, về việc kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm ngày nay đã đạt chất lượng cao đến mức bút thử nhiệt và mắt thường gần như không phân biệt nổi với kim cương tự nhiên. Khi người bán nắm gần như toàn bộ thông tin, niềm tin trở thành thứ duy nhất người mua có và niềm tin thì rất dễ vỡ.
Lấp khoảng trống: việc của nhiều cơ quan, càng vào cuộc sớm càng tốt
Điều cần nói rõ là không một cơ quan đơn lẻ nào nắm trọn mặt hàng này, nên giải pháp cũng phải là sự phối hợp, và tinh thần nên là chủ động kiến nghị, vào cuộc sớm chứ không chờ sự việc lớn thêm. Có thể hình dung phần việc của từng đầu mối như sau.
Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trung tâm ở khâu tiêu chuẩn. Đây là cơ quan có thể chủ trì xây dựng và ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia về phân loại, thuật ngữ và ghi nhãn kim cương, đá quý, trong đó bắt buộc phân biệt rõ kim cương tự nhiên với kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm và đá đã xử lý, theo đúng thông lệ quốc tế; đồng thời thúc đẩy việc công nhận các phòng giám định đạt chuẩn năng lực ISO 17025 và hậu kiểm chất lượng giám định.
Ngành Công Thương, với vị trí gần thị trường và người tiêu dùng, có điều kiện đi đầu trong việc kiến nghị chính sách. Là đầu mối thực thi Quy trình Kimberley về kim cương thô, là cơ quan quản lý hoạt động giám định thương mại và quản lý thị trường, ngành có thể chủ động đề xuất bổ sung cơ chế hậu kiểm đối với các tổ chức giám định, tăng cường kiểm tra hàng không rõ nguồn gốc trên cả kênh truyền thống và kênh trực tuyến. Việc đề xuất sớm một khung quản lý cho kim cương thành phẩm sẽ giúp ngành ở thế dẫn dắt thay vì chạy theo sự vụ.
Ngân hàng Nhà nước tiếp tục hoàn thiện và giám sát việc thực thi quy định phòng, chống rửa tiền đối với lĩnh vực đá quý, bảo đảm doanh nghiệp đá quý thực hiện đúng nghĩa vụ báo cáo theo Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 và Thông tư 27/2025 của Ngân hàng Nhà nước.
Bộ Tài chính, qua lực lượng hải quan và cơ quan thuế, là tuyến đầu chặn nhập lậu kim cương rời tại cửa khẩu, đồng thời siết quản lý hóa đơn điện tử để chống thất thu thuế ở khâu bán lẻ. Các vụ ở sân bay Tân Sơn Nhất cho thấy cần đầu tư thêm thiết bị, nghiệp vụ và phối hợp liên ngành cho khâu này.
Ở tầm cao hơn, Chính phủ có thể cân nhắc một nghị định chuyên ngành hoặc một khung pháp lý thống nhất cho kinh doanh đá quý, lấp đúng chỗ trống hiện nay là kim cương đã mài và trang sức kim cương bán lẻ, vốn chưa có văn bản riêng điều chỉnh. Khi cần, Quốc hội xem xét bổ sung các quy định bảo vệ người tiêu dùng trong những giao dịch giá trị cao. Toàn bộ tinh thần là kiến tạo và phòng ngừa, không phải xử lý hậu quả.
Cơ quan bảo vệ người tiêu dùng và các hiệp hội cần chủ động hơn nữa
Một thị trường lành mạnh không thể chỉ trông vào cơ quan quản lý nhà nước. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, có thể chủ động hơn trong việc tiếp nhận và xử lý phản ánh, phát đi cảnh báo sớm cho người dân về các rủi ro thường gặp khi mua kim cương, hướng dẫn cụ thể về quyền khiếu nại và kênh khiếu nại. Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng các cấp cần sát hơn với từng vụ việc, hỗ trợ người dân thu thập chứng cứ và lên tiếng.
Các hiệp hội nghề nghiệp, tiêu biểu là Hội Mỹ nghệ Kim hoàn, không chỉ dừng ở việc trấn an dư luận lúc khủng hoảng. Hội có thể đi xa hơn bằng cách xây dựng và công bố một bộ quy tắc nghề nghiệp, chuẩn hóa cách công bố thông tin giám định, khuyến nghị hội viên minh bạch chính sách thu đổi, qua đó tạo ra một mặt bằng tin cậy chung cho cả thị trường. Sự chủ động và phản ứng kịp thời của các tổ chức này chính là lớp bảo vệ gần người dân nhất.
Doanh nghiệp chân chính nên lên tiếng bằng chuẩn mực, không phải bằng livestream
Trong cơn bão dư luận, không ít cơ sở chọn cách lên Facebook, TikTok, YouTube để tự thanh minh, trấn an khách hàng bằng cảm xúc. Cách đó có thể dập lửa truyền thông nhất thời, nhưng không tạo được niềm tin bền vững, đôi khi còn khiến công chúng thêm hoài nghi.
Doanh nghiệp làm ăn chân chính có một con đường thuyết phục hơn nhiều: lên tiếng bằng chuẩn mực và bằng pháp lý. Đó là công khai chứng thư giám định từ các tổ chức quốc tế uy tín cho từng sản phẩm, niêm yết chính sách thu đổi và bảo hành bằng văn bản rõ ràng, minh bạch nguồn gốc và xuất đầy đủ hóa đơn, sẵn sàng cho khách tra cứu mã định danh trên dữ liệu gốc. Khi một doanh nghiệp dám đặt sản phẩm của mình lên bàn cân của tiêu chuẩn quốc tế và của pháp luật Việt Nam, đó mới là lời thanh minh mạnh nhất. Nói cách khác, niềm tin trên thị trường kim cương phải được xây bằng giấy tờ kiểm định và cam kết có giá trị pháp lý, chứ không phải bằng những đoạn video trấn an.
Lối ra
Mùa hè 2026 rồi sẽ qua, nhưng câu hỏi nó đặt ra thì còn lại: một mặt hàng có thể trị giá hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng cho mỗi giao dịch, lẽ nào lại để người mua một mình gánh toàn bộ rủi ro về chất lượng và pháp lý. Câu trả lời không nằm ở việc tìm ra ai để chê trách, mà ở chỗ các cơ quan, hiệp hội và doanh nghiệp cùng vào cuộc sớm, mỗi bên làm tốt phần của mình. Lấp được khoảng trống ấy vừa bảo vệ túi tiền của dân, vừa lành mạnh hóa một thị trường vốn có tiềm năng lớn, và đó là lợi ích chung của tất cả.
